कोरोना कहरमा शिक्षा

मनोज दाहाल । कोरोना कहरको दोस्रो लहरले विद्यालय बन्द हुँदा इटहरी वडा नं. २ का रोशन बराल आफ्नो पढाईं अनलाइनमार्फत पूरा गरि रहेका छन् । रोशनलाईं विद्यालय जान नपाएपनि आफ्नै घरको कोठालाई कक्षाका रूपमा परिणत गरी सिक्ने अवसर अनलाइन शिक्षाले दिलाएको छ ।

गत साल कोरोना भएका बेला लकडाउनले लथालिङ् बनेको पठनपाठन लयमा नफर्किँदै यो शैक्षिकसत्र दोस्रो लहरको कोरोनाले अस्तव्यस्त बन्यो । जसले गर्दा अब उत्तम बैकल्पिक शिक्षणको खोजी भइरहेको छ। रोशनका अनुसार अनलाइन कक्षा त्यति प्रभावकारी छैन । इन्टरनेटको समस्या आइरहन्छ । तर, पनि बिकल्प केही नहुँदा दुःखसुखको सारथी नै अनलाइन बनेको छ ।

कोरोना संक्रमणले शिक्षक–विद्यार्थीबीचको भौतिक सम्बन्ध छुटाए पनि अनलाइन शिक्षाले जोड्न सहयोग गरेको छ। अनलाइन कक्षाले प्रविधिसँग नजिक बनाएको छ । कक्षा ११ मा अध्ययनरत इटहरी वडा नं. ८ की समिक्षा निरौला अनलाइन कक्षा हुँदा कक्षामा निरन्तर सहभागी हुने गर्छिन । अनलाइन मार्फत कक्षामा सहभागिता हुँदा भने समिक्षाले जहिल्यै समस्या झेल्नुपर्छ । उनी भन्छिन् ‘अनलाइन कक्षामा निरन्तर सहभागिता हुने गर्छु । तर, बेला बेलामा नेटमा समस्या आइदिन्छ । कहिले आफ्नैमा त कहिले सरको नेटमा समस्या आउने गर्छ ।’

इटहरी वडा नं. २ मा सञ्चालित महेन्द्र माध्यामिक विद्यालयले कोरोना महामारीको पहिलो लहरदेखि नै अनलाईन कक्षालाई प्रथमिकता दिँदै आएको छ । ‘अनलाइन कक्षा प्रत्यक्ष शिक्षा जस्तो प्रभावकारी नै त हुन सक्दैन तर अध्ययनमा मन लगाउने विद्यार्थीका लागि भने ठीकै छ,’ प्रधानाध्यापक मेदन घिमिरेले भने ।

उनका अनुसार विद्यालयमा अध्ययन गर्ने सवै विद्यार्थीलाईं सकेसम्म समेट्ने प्रयास गरिएको छ। सबैलाई सहज होस् भनेर कक्षा अनुसार फेसबुकमा ग्रुप बनाएको पनि उनले जानकारी दिए । साना कक्षाका विद्यार्थीका लागि पनि रेडियो तथा टेलिभिजनमा अनलाईन कक्षा सञ्चालन हुने समय अविभावकलाई जानकारी गराएर निगरानी गर्न आग्रह गरिएको घिमिरेले बताए ।

इटहरी वडा नं. २० मा सञ्चालित जनसहयोग माध्यामिक विद्यालयले पनि अहिलेको परिस्थितिलाई मध्यनजर गर्दै ११ र १२ कक्षामा अनलाइनमार्फत पठनपाठन गर्दै आएको छ । कक्षा १ देखि १० सम्मका लागि पनि अनलाइन कक्षाको तयारी भइरहेको सहायक प्रधानाध्यापक योगेन्द्र निरौलाले बताए । ‘बैकल्पिक शिक्षा सञ्चालन भइरहेको भए पनि त्यसमा सबै विद्यार्थीको सहभागिता हुन सकेको छैन,’ उनले भने ।

विपत्तका बेलामा पनि प्रविधिसँग जोडिएर पठनपाठनलाई निरन्तरता दिने र शैक्षिक सत्रलाई सुचारु राख्ने पूर्वतयारी र प्रक्रियाहरू अत्यन्तै कमजोर देखिएका छन । इटहरी वडा नं. ५ का सिरोधन चौधरी दैनिक ज्याला मजदुरी गरेर भए पनि छोरालाई बोर्डिङ् स्कुलमा पढाउने गरेका थिए । तर, कोरोनाले गर्दा उनलाई रोजीरोटीकै समस्या छ । छोराको स्कुलमा अनलाइन कक्षा भइरहेको छ । ‘राम्रो मोवाइल र नेट चाहिन्छ भन्छन,’ उनले भने, ‘बिहान-बेलुका खान नै धौं-धौं छ । कसरी छोराका लागि मोवाइल र नेट जोड्नु ?’

आर्थिक रुपले कमजोर विद्यार्थीलाई अनलाइन कक्षामा आउनै पर्छ भनेर कर लगाउनु जाजय नहुने निजी विद्यालयकै शिक्षक बताउँछन् । ‘आर्थिक अवस्था कमजोर भएकालाई जर्वरजस्ती गर्न मिल्दैन । अनलाइन सुविधा भएकै विद्यार्थी पनि कहिले को नआउने कहिले को नआउने समस्या भइरहन्छ,’ इटहरी वडा नं. २० मा सञ्चालित पूर्वाञ्चल बोर्डिङ् स्कुलका शिक्षक प्रदिप कार्कीले भने । नियमित अनलाइन कक्षामा सहभागी हुने विद्यार्थीलाई पनि प्रत्यक्ष रुपमा जस्तो शिक्षण गर्न नपाएको कार्कीले सुनाए ।

कोरोनाले गर्दा जेठमा हुने भनिएको एसइइ परीक्षा र कक्षा आठको जिल्लास्तरीय परीक्षा सञ्चालन हुन सकेनन् । कक्षा नौंसम्म आन्तरिक मूल्याङ्कनकै आधारमा नजिता सार्वजनिक भइ सकेको छ । इटहरी वडा नं. ५ मा सञ्चालित मकालु माध्यमिक बोर्डिङ् स्कुलमा अध्ययनरत एलिसा पौडेल एसइइ नतिजाको प्रतिक्षामा छिन् । एसइइको परीक्षा दिन नपाउँदा दुःख लागेको उनले सुनाइन् । ‘परीक्षा दिन पाएको भए आफ्नो स्तर मूल्याङ्कन हुने थियो । जसले गर्दा कुन विषय लिएर पढ्दा राम्रो हुन्छ भन्ने थाहा हुन्थ्यो । तर, आन्तरिक मूल्याङ्कनका आधारमा नम्वर आउँदा आत्मसन्तुष्टि हुँदैन,’ उनले भनिन् ।

इटहरी क्षेत्रभर ३४ समुदायिक विद्यालय, दुईवटा मर्दशा र एक सय २१ निजी विद्यायल छन् । यी विद्यालयमा ४६ हजार ९ सय ७२ विद्यार्थी मारमा परेका छन् । पहुँच भएका विद्यार्थीका लागि भिडियो, जुम, टिभी, रेडियोलगायतका माध्यमहरुको प्रयोगबाट अनलाइन कक्षाहरू सञ्चालन भइरहेका छन् । यस्ता समाग्रीको पहुँचमा सबै विद्यार्थी नभएका कारण अहिलेको शिक्षामा एकरुपता आउन सकेको छैन् ।
इटहरी उपमहानगरपालिका शिक्षा महाशाखाकी कुमारी अम्बिका साहले अहिलेको परिस्थितिमा दूरशिक्षामा जोड दिनु नै सबै भन्दा उत्तम बिकल्प भएको बताइन् ।

‘कोभिड–१९ बाट जोगिने र शैक्षिक सत्र खेर नजाने गरी पढाईलाई निरन्तरता दिने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय भनेको दूरशिक्षा हो,’ उनले भनिन् । प्रत्यक्ष भेटघाट नगरी अनलाइन, रेडियो, टेलिभिजन, टेलिफोन, पेनड्राइभआदिमार्फत अध्ययन अध्यापन गराउनु नै अहिलेको आवश्यकता भएकाले उपमहानगरपलिका सोही अनुसार अघि बढ्ने साहले बताइन् । त्यसो त सबै विद्यार्थीसँग ल्यापटप, स्मार्टफोन, इन्टरनेट, टेलिभिजनको पहुँच नहुन सक्छ । उनीहरूलाई अनलाइन कक्षामा जोड्नु चुनौतीपूर्ण छ । तर अर्को बिकल्प नहुँदा समस्या छ । अन्य विकल्प नहुँदासम्म दूरशिक्षालाई नै प्रभावकारी बनाउनु पर्ने साहको भनाई छ ।

नगन्य सामूदायिक विद्यालयले अनलाइन कक्षा सुरु गरेपनि अधिकतरले कक्षा सञ्चालन नै गरेका छैनन् । असार १५ गतेसम्म भर्नाको समयावधि तोकिएको छ । त्यही भएर अहिले भर्ना अभियान चलिरहेको छ । ‘अबको शिक्षण सिकाई कसरी अघि बढाउने भएर इटहरी क्षेत्रका सामूदायिक र निजी विद्यालयका सञ्चालकसँग छलफल गर्ने तयारी भएको छ,’ इटहरी उपमहानगरपालिका शिक्षा शाखा प्रमुख उपसचिव सूर्य सुवेदीले भने । कोरोनाले विद्यालय बन्द हुँदा विद्यार्थी त मारमा हुनै नै भए । शिक्षकलाई पनि उत्तिकै तनाब थपएिको छ । नियमित अनलाइन कक्षा सञ्चालन भइरहेको भए पनि अनलाइन कक्षामा सबै विद्यार्थीको सहभागिता हुँदैन ।

‘वैकल्पिक पठनपाठन विधि अघि नबढाए धर छैन’
परम्परागत पठनपाठन पद्धतिबाट दायाँबायाँ गर्न नचाहने शिक्षक–विद्यार्थीका लागि अनलाइन शिक्षा झन्झटिलो र खर्चिलो भएपनि अब बैकिल्पक विधि अप्नाएर अघि नबढे उपाय नहुने विज्ञले बताएका छन् ।

कोरोना महामारीले उत्पन्न गराएको अहिलेको परिस्थितीमा वैकल्पिक पठनपाठन विधिलाई आत्मसात नगरी धर नहुने प्राध्यापक डाक्टर टंक न्यौपाने बताउँछन् । कोरोना संक्रमण र मृत्यु दर उच्च रहेको यस घडीमा अनलाइन कक्षा, भर्चुअल कक्षा वा अन्य बैकल्पिक विधि पठनपाठन सुचारु गर्नु पर्ने प्राध्यापक डाक्टर टंक न्यौपानेले बताए । ‘अहिलेको समयमा कि अनलाइन कक्षा नै हो कि त विद्यार्थी आफैले गर्ने स्वःअध्ययन,’ न्यौपानेले भने, ‘रेडियो-टिभी पनि त्यति प्रभावकारी हुँदैन् । बरु अनलाइन नै ठीक छ।’

पूर्णरुपमा प्रभावित बनेको शिक्षा क्षेत्रलाई कोरोनाले नँया सिकाइको विकास गरेको महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस धरानका प्रध्यापक डाक्टर रामजी तिम्सिनाको भनाइ छ । कोरोना कहरपछि पनि अनलाइन र अफलाइन दुबै कक्षालाई निरन्तरता दिनुपर्ने डाक्टर तिम्सिना बताउछन् । ‘अनलाइन कक्षाको अध्ययनले विद्यार्थीलाइ प्रविधिसँग नजिक बनाएको हुनाले प्रविधिको प्रयोगलाई सरकारी स्तरबाट नै अभिबृद्दि गरेर अघि बढ्नुपर्छ,’ उनले भने । डाक्टर तिम्सिनाको भनाईबाट अनलाइनबाटै पठनपाठन गराउने र परीक्षा पनि सञ्चालन गर्न सकिने अवसरको उपयोग गर्न सरकारले देशभर प्रविधिको पहुँच विस्तार गर्नु जरुरी छ।

उनका अनुसार अहिलेसम्मको नेपालको शिक्षण प्रणाली पाठ्यपुस्तकमा निहीत हुने गरेको छ । कोरोना भाइरसकाले अबको शिक्षा पाठ्यपुस्तकमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन भन्ने पाठ सिकाएको छ । ‘मुख्य गरि विद्यार्थीलाई व्यावहारिक शिक्षामा जोड दिनु अहिलेको सबै भन्दा महत्वपूर्ण विषय हो,’ उनले भने, ‘इन्टरनेटको पहुँच भन्दा बाहिर रहेका विद्यार्थीका लागि भने शिक्षण सामाग्री तयार पारेर विद्यार्थीको घरसम्मै पु¥याउने वातावरण मिलाउनुपर्छ ।’ आजको प्राविधिक युगमा सिकाइको माध्यम फगत शिक्षक मात्र हो भनेर कहिले विद्यालय खुल्ला र पठनपाठनमा जुटौँला भनी बस्ने समय हुँदै नभएको डाक्टर तिम्सिनाले बताए ।